آنٍ » « 1 » اين همان دوزخى است كه گنهكاران آن را دروغ مىپنداشتند . * آنان در ميان آتش و آب جوشان رفت و آمد مىكنند . وجود جهنّم نيز در جهان خلقت نعمت است ؛ زيرا بسيارى از مردم براى پرهيز از جهنم سعى مىكنند مرتكب گناه نشوند ، بعلاوه اگر ظالم به جهنم نرود محكمهء عدل مستقر نخواهد بود . اگر جهنم را نسبت به بهشت بسنجيم مىبينيم شرّ است ، ولى اگر آن را در جمع نسبت به كل نظام آفرينش بسنجيم خواهيم ديد ؛ جز خير و رحمت چيز ديگرى نيست . همچنين شيطان را در برابر فرشته مىسنجيم ، لذا آن را موجودى بد و شر مىبينيم ، ولى اگر در مجموع هستى بسنجيم مىبينيم موجودى خوب و خير است . آنچه كه به خدا منسوب است يعنى جنبهء هستى اشيا ، هستى فرشته‌ها و هستى شيطان همگى خير و رحمت است ، آنچه با نسبت و مقياس سنجيده مىشود كه يك موجودى به كمال رسيده و موجود ديگر به كمال نرسيده آن جا مسئلهء خير نسبى و شرّ نسبى مطرح است . بنابراين خداوند دو رحمت دارد : [ رحمت مطلقه و رحمت نسبى ] 1 - رحمت مطلقه كه فراگير است ، و عالم با آن ديد يك پارچه رحمت است : وَ رَحْمتى وَسِعَتْ كُلَّ شَىٍ » « 2 »

--> ( 1 ) - الرحمن ( 55 ) : 43 - 44 . ( 2 ) - اعراف ( 7 ) : 156 .